یکی از اهداف مهم آموزش و پرورش، آموزش تفکر انتقادی می باشد.

"خذواالحق من اهل الباطل ولا تاخذوا الباطل من اهل الحق وكونوا نقادالكلام "

پيامبر اكرم(ص)بحار الانوار-جلد 4-ص96

چکیده

تفکر انتقادی،تفکری است مستدل ومنطقی در جهت بررسی وتجدید نظر در عقاید،نظرات،اعمال وتصمیم گیری درباره ی آنها بر مبنای دلایل و شواهد مؤید آنها و نتایج درست و منطقی که پیامد آنها است، در دنیای پیچیده ی امروز، تغییرات زیادی در حال وقوع اند وشاهد رقابت های بسیار فشرده ی جوامع در دستیابی به فناوری برتر هستیم. فرد و جامعه مجبورند تلاش کنند که از قافله جدا نمانند.

موضوع آموزش وپرورش هم از این قاعده مستثنا نیست چرا که دانش آموزان قرن بیست ویکم نمی توانند عنصری بی اختیار باشند، پس ناگزیر هدف های نهایی و کلی تعلیم و تربیت باید تغییر یابند و به پرورش شیوه ی تفکر انتقادی در افراد به عنوان یکی از هدف های اصلی تعلیم و تربیت ،بیشتر توجه شود. آموزش تفکر انتقادی ما ممکن است باعث پدید آمدن تکنولوژی ایی در آینده شود که سر و کارش به جای تخریب، بیشتر با سالم سازی باشد.

نظریه های شناختی، فراشناختی، ساخت گرایی از تقویت وپرورش تفکر انتقادی در فرایند آموزش حمایت می کنند که همه ی آنها یاد گیری را فرایند ادراک حاصل از تجربه می دانند ومعتقدند مجریان، برنامه های درسی، باید موقعیتی فراهم سازند که شاگردان از طریق مباحثه ی استدلالی که عمل تعامل و تحلیل را تسریع و تسهیل می کنند، به تفکر انتقادی بپردازند.

تعاريف تفكر انتقادي

· تفكر انتقادي فرآيند فعاليت منظم عقلاني و ماهرانه مفهوم سازي، كاربرد، تجزيه و تحليل، تركيب و ارزشيابي مجموعه اي از اطلاعات و يا تعميم آن مي باشد كه به وسيله مشاهده، تجربه، انديشه، منطق يا ارتباط به عنوان راهنماي نگرش و رفتار عمل مي نمايد. (اسكريون و پاول ، 2007)

· «تفکر مستدل و تیز بینانه درباره ی اینکه چه چیزی را باور کنیم وچه اعمالی را انجام دهیم.»(انیس.1985،ص46)

· «ارزیابی تصمیمات از راه وارسی منطقی و منظم مسائل، شواهد و راه حل ها.»(وولفولک،2001،ص355.)

· «تفکر انتقادی عبا رت از آزمودن و بررسی قابلیت کارآیی راه حل های پیشنهاد شده است.» 1987) لیندزی، هال و تامسون)

· «تفکر انتقادی تصمیم گیری عقلانی است دربارۀ این که چه چیزی را باید باور کرد و چه چیزی را نباید باور کرد.» 1985) نوریز)

هدف تفکر انتقادی:

- هر انسان به حدی از رشد برسد که بتواند به طور صحیح و بدون سو گیری و غرض ورزی درست یا نادرست بودن هر فکر و عقیده ای حتی فکر و عقیده خویش را به نقد بکشد.

. ارائه چارچوب مفهومی برای پرورش تفکر انتقادی

بر اساس چارچوب مفهومی فوق تفکر انتقادی از دو بعد تشکیل شده است‌:

مهارتهای شناختی و گرایشها.

مطابق با چارچوب پیشنهادی، اولین بعد تفکر انتقادی شامل مهارت‌های شناختی است که شامل: مهارت‌های تفکر سطح بالا، حل مسأله،فراشناخت و تفکر تاملی است. مهارت‌های سطح بالا عمدتاً بیشتر مترادف با تفکر انتقادی به کار می‌رود و در برخی منابع با مهارت حل مسأله ترکیب شده و در مجموع مهارت‌های شناختی را شکل می دهند؛ اما در این چارچوب با وجود همپوشی های موجود بین تفکر سطح بالا و حل مسأله اما تمایز بین این دو نیز دارای اهمیت است. حل مسأله به عنوان فعالیتی شناختی محسوب می‌شود و زمانی رخ می‌دهد که فرد سعی در غلبه بر مسأله ای را دارد. سومین بعد چارچوب پیشنهادی فراشناخت است که به معنی آگاهی فرد از فرایندهای شناختی خودش می باشد.

از طرفی گرایش‌ها شامل ابعاد عاطفی و شناختی است. بعد عاطفی شامل احساسات‌، عواطف، نگرش‌ها، عادات ذهنی و ویژگی‌های شخصی و بعد شناختی شامل تحلیل، تفسیر، ارزشیابی و تبیین است و تفکر تأملی که بین دو بعد مهارتی و گرایش تفکر انتقادی قرار می گیرد؛ زیرا تفکر تأملی در برگیرنده فعالیت های عقلانی و عاطفی است.

مقایسه تفکر عادی و تفکر انتقادی

لیپمن میان تقکر عادی و تفکر انتقادی تمیز قائل می شود. تفکر عادی، ساده و فاقد ملاک است اما تفکر انتقادی، پیچیده تر و بر پایۀ ملاک های عینی است. او از معلمان می خواهد تا تغییرات زیر را (از تفکر عا دی به سمت تفکر انتقادی ) در دانش آموزان پدید آورند. می توانیم تفاوت های میان تفکر عادی و تفکر انتقادی را از دیدگاه لیپمن را در جدول زیر مشخص و آنها را با هم مقایسه کنیم:

مقایسۀ تفکر عادی و تفکر انتقادی از دیدگاه لیپمن:

ویژگی های تفکر انتقادی:

ریچارد پل و لیندا الدر دربارۀ ویژگی های تفکر انتقادی به موارد دیر اشاره می کنند:

٭پیشرفت انتقادی مثل پیشرفت در بسکتبال، نواختن آلت موسیقی و ... است و غیر ممکن است که بدون تعهد آگاهانه، یادگیری و پیشرفتی در این زمینه حاصل شود.

٭ تا هنگامی که ما تفکرمان را بی اهمیت بپنداریم، کار مورد نیاز برای پیشرفت آن انجام نداده ایم.

٭ پیشرفت در تفکر انتقادی فرآیندی تدریجی است که شامل سعی و کوشش و کار سخت وصریح است.

٭ یک فرد به دلیل داشتن یک مدرک دانشگاهی، یک متفکر عالی نمی شود.

٭داشتن اعتماد به نفس در تفکرات خود، نشانۀ تفکر انتقادی نیست. همان طور که نمره بالا در تست هوش نشانۀ نابغه بودن نیست.

٭تفکر انتقادی نیاز به توسعۀ عادات خاص اندیشیدن دارد، عادات فکر کردنی که هیچ کس با آن ها متولد نمی شود.

٭ تفکرانتقادی نیازمند تمرین مرحله ای در یک دوره زمانی گسترد ه است .

ويژگي هاي افرادي كه داراي تفكر نقادانه هستند:

1 – روحيه ي پرسشگري دارند.
2 – خود نقد پذيرند.
3 – داوري و قضاوت آن ها به دور از تعصب و لجبازي است.
4 – هر چيزي را به سادگي و بدون تفكر، نه مي پذيرند و نه رد مي كنند.
5 – از منابع مختلف اطلاعات مناسب و دقيقي درباره موضوع مورد نقد به دست مي آورند.
6 – نسبت به مسايل ديد وسيع و دقيقي دارند.
7 – به جنبه هاي مثبت و منفي مسئله توجه داشته و يك سو نگر نيستند.
8 – قدرت تجزيه و تحليل و استنتاج موضوعات مختلف را دارند.
9 – با ذهن باز و متفكرانه نسبت به مسايل اظهار نظر مي كنند.
10 – معمولاً قدرت تشخيص درست از نادرست را دارند.
11 – گوينده اي متفكر و منطقي و شنونده اي فعال هستند.
12 – در حين اين كه كل موضوع را در نظر مي گيرند، به جزئيات نيز توجه مي كنند.
13 – به اين مسئله واقفند كه ممكن است حرف يا راه حل ديگران يا خودشان هميشه درست نباشد.
14 – چون به عاقبت كار مي انديشند، معمولاً فريب وعده هاي ديگران را نمي خورند.
15 – معمولاً به راحتي جذب گروه ها و افراد نمي شوند.

تدوین: خانم بابایی