تجربه‌ی زیسته‌ی من در مدرسه‌ی رازی

رازهایی ساده برای مدیریت هیجانات دانش‌آموزان

اوایل مهرماه بود. هر روز صبح که به سمت مدرسه‌ی رازی در دل روستا حرکت می‌کردم، نسیم خنک پاییزی و منظره‌ی باغ‌هایی که بیشترِ انگورهایشان برای درست کردن شیره‌ی انگور چیده شده بودند، دلم را گرم می‌کرد. جاده‌ی آسفالته، درختان گردو با شاخه‌های خم‌شده و سیب‌های رنگارنگِ پای درختان، تصویری آرام از یک شروع تازه به ذهنم می‌داد.

در حیاط مدرسه، یک درخت بزرگ توت بود. اگرچه مهرماه، فصل میوه‌دادن توت نبود، اما سایه‌ی خنک و گسترده‌اش پناهگاهی آرام برای من و دخترها شده بود. جایی که گاهی در زنگ تفریح یا حتی بعد از یک کلاس پرهیجان، با هم زیر آن می‌نشستیم، حرف می‌زدیم یا فقط نفس عمیق می‌کشیدیم. همان‌جا بود که اولین جرقه‌های مدیریت هیجان را نه در کتاب، بلکه در کنار دانش‌آموزانم، تجربه کردم.

من معلم پایه‌های هفتم تا نهم بودم.
کلاس‌ها کوچک بودند؛ تعداد شاگردان هر کلاس آن‌قدر کم بود که چهره و حال و هوای تک‌تکشان برایم آشنا و قابل لمس بود. کلاس‌های هفتم و هشتم با بچه‌هایی پرجنب‌وجوش و پرهیجان، و کلاس نهم با جمعی آرام‌تر و درون‌گرا که در عین ساکت بودن، عمیق و دقیق فکر می‌کردند.

در اوایل کارم تجربه‌ی زیادی نداشتم، اما همیشه سعی می‌کردم با مطالعه‌ی منابع روان‌شناسی تربیتی و شرکت در کارگاه‌های ضمن‌خدمت، نگاهم به تعلیم و تربیت، فقط محدود به کتاب درسی نباشد. یکی از چیزهایی که واقعاً به من کمک کرد، آشنایی با مفاهیم هوش هیجانی بود. از نوشته‌های ساده‌شده‌ی دانیل گلمن گرفته تا شنیدن تحلیل‌های دکتر هلاکویی، کم‌کم فهمیدم که بسیاری از رفتارهای پرهیجان بچه‌ها، شکل‌های مختلفی از نیاز به توجه، تخلیه، و ارتباط هستند.

به‌جای تذکرهای پیاپی، تصمیم گرفتم گفت‌وگو را انتخاب کنم. یک بار، بعد از یک روز پرسر و صدا، از آن‌ها خواستم فقط برای چند لحظه حرف دل‌شان را بزنند. یکی از دخترها گفت:
«خانم، ما کل تابستون رو تو خونه بودیم. دلمون فقط می‌خواست کنار هم باشیم.»

همان یک جمله، برای من مثل یک کتاب درسی عملی بود. فهمیدم باید جایی برای احساساتشان باز بگذارم، نه فقط برای درس و مشق.

از آن به بعد، چند دقیقه‌ی پایانی کلاس، اختصاص پیدا کرد به بیان احساس، نفس عمیق، یا حتی نشستن زیر درخت توت مدرسه. آن فضای کوچک، شد نقطه‌ی آرامش ما.

با اینکه تجربه‌ی زیادی نداشتم، اما با اطمینان می‌گویم:
بهترین سال‌های تدریس من، همان سال‌های ساده و کم‌تجمل در مدرسه‌ی رازی بود. جایی که با دخترهایی با دل‌های پاک و پرهیجان، معلمی را واقعاً زندگی کردم.

برای شما خواننده‌ی گرامی، در پایان این تجربه‌ی زیسته، جزوه‌ای مفید و مختصر از نکات کلیدی در زمینه‌ی مدیریت هیجانات و تربیت دانش‌آموزان را ارائه می‌کنم؛ نکاتی که برای من بسیار راهگشا و اثربخش بوده‌اند. امید است که برای شما نیز کاربردی و الهام‌بخش باشد.

جزوه آموزشی: مدیریت هیجانات و تربیت دانش‌آموزان

بخش اول: اهمیت مدیریت هیجانات در کلاس

• دانش‌آموزان دوره متوسطه اول، به‌خصوص دختران، در مرحله‌ای حساس از رشد هیجانی و اجتماعی هستند.

• هیجانات قوی مثل هیجان، اضطراب، خشم یا استرس می‌تواند بر یادگیری و رفتار آن‌ها تأثیرگذار باشد.

• معلمی که مهارت مدیریت هیجانات را دارد، فضای کلاس را امن‌تر و آموزنده‌تر می‌کند.

بخش دوم: هوش هیجانی و مؤلفه‌های آن (بر اساس دکتر هلاکویی)

1. خودآگاهی:

   • شناخت دقیق احساسات خود و دانش‌آموزان.

   • مثال: توجه به علائم خشم یا نگرانی در چهره و زبان بدن بچه‌ها.

2. خودمدیریتی:

   • کنترل واکنش‌های ناگهانی مثل داد زدن یا عصبانیت.

   • استفاده از تکنیک‌هایی مانند نفس عمیق یا کوتاه کردن صحبت برای آرام‌سازی.

3. انگیزش:

   • ایجاد انگیزه درونی برای یادگیری و پیشرفت.

   • تشویق به تلاش بیشتر بدون وابستگی به نمره یا تنبیه.

4. همدلی:

   • فهمیدن احساسات و نیازهای دانش‌آموزان.

   • گوش دادن فعال و ارائه حمایت عاطفی.

5. مهارت‌های اجتماعی:

   • تقویت مهارت‌های ارتباطی، حل اختلاف و کار گروهی.

   • ایجاد فضای احترام و همکاری در کلاس.

بخش سوم: اصول تربیتی دکتر هلاکویی برای معلمان

1. محبت بی‌قید و شرط:

   • محبت خود را مشروط به رفتار یا نمره نکنید.

   • بگذارید دانش‌آموزان احساس کنند دوست‌داشتنی هستند.

2. احترام متقابل:

   • به دانش‌آموزان به چشم انسان‌هایی با ارزش نگاه کنید.

   • از تحقیر یا سرزنش شدید پرهیز کنید.

3. پرهیز از تنبیه :

   • به جای تنبیه، پیامدهای منطقی رفتار را مطرح کنید.

   • برای مثال، اگر کسی در کلاس مزاحمت ایجاد کرد، موقتا مسئولیت گروه را از او بگیرید.

4. پرهیز از مقایسه:

   • هر دانش‌آموز را با خودش مقایسه کنید، نه با دیگران.

   • مقایسه باعث کاهش اعتماد به نفس و ایجاد رقابت ناسالم می‌شود.

5. ایجاد چارچوب‌های منطقی همراه با آزادی:

   • قوانین و مقررات را مشخص و شفاف کنید.

   • در همین چارچوب‌ها، به دانش‌آموزان اجازه دهید تصمیم بگیرند و مسئولیت بپذیرند.

6. گوش دادن فعال:

   • به حرف‌های دانش‌آموزان با دقت و بدون قطع کردن گوش دهید.

   • این کار باعث ایجاد اعتماد و تقویت رابطه‌ی معلم و دانش‌آموز می‌شود.

7. الگوسازی رفتار:

   • رفتار شما الگویی برای دانش‌آموزان است.

   • خودتان خونسرد، محترم و متعهد باشید تا آن‌ها هم چنین شوند.

بخش چهارم: توصیه‌های کاربردی

• در لحظات پرهیجان کلاس، نفس عمیق بکشید و چند ثانیه مکث کنید.

• از جملات همدلانه استفاده کنید، مثلاً:

• «می‌فهمم الان سختی، بگو ببینم چه‌جوری می‌تونم کمک کنم.»

• فضاهای آرامی مثل زیر سایه درخت یا زنگ تفریح را برای گفتگو و تخلیه هیجانات ایجاد کنید.

• به یاد داشته باشید که هر دانش‌آموز، فردی منحصر به فرد با احساسات و نیازهای خاص است.

• مطالعه و یادگیری مداوم درباره روان‌شناسی تربیتی، کلید موفقیت شماست.

پایان

یادگیری مدیریت هیجانات و اصول تربیتی، علاوه بر اینکه به آرامش و پیشرفت دانش‌آموزان کمک می‌کند، باعث رشد حرفه‌ای و رضایت شخصی شما به عنوان معلم خواهد شد.

نویسنده: خانم زهرا بابایی